Magma topp logo Til forsiden Econa

Svein Ivar Angell er utdanna historikar, dr. art. og forskar II ved Rokkansenteret, Universitetet i Bergen. Han disputerte i 2002 på avhandlinga «Den svenske modellen og det norske systemet - Tilhøvet mellom modernisering og identitetsdanning i Sverige og Noreg ved overgangen til det 20. hundreåret».

Den historiske bakgrunnen for heimfallsinstituttet

Heimfallsinstituttet er ein vesentleg del av det norske konsesjonssystemet. Heimfallsretten eller heimfallsplikta kom inn i lovgjevinga ved Lov av 18. september 1909 om ervervelse av vannfall, bergverk m.v., og vart vidareført i industrikonsesjonslova som vart vedteken i 1917. Heimfallsrett er ein rett som ligg til det offentlege – staten – til å overta det anlegget konsesjonen er gjeven for ved utløpet for konsesjonstida utan vederlag.

Alle private kraftanlegg som har fått konsesjon etter 1909, er underlagde heimfall. Då vart konsesjonstida sett til 60, høgst 80 år. I industrikonsesjonslova vart konsesjonstida sett til inntil 50, høgst 60 år.1 Fram til 2004 hadde ti industrikraftanlegg heimfalle til staten på ordinært vis. Ei tilsvarande mengd anlegg hadde av ulike årsaker heimfalle til staten på eit tidleg tidspunkt mot at konsesjonærane fekk produsera og leiga tilbake kraft på langsiktige kontraktar. Om lag ti kraftanlegg er underlagde vilkår om heimfall i dei komande tiåra.2 Dei kraftanlegga som har eller vil falla tilbake til staten, er eller vil verta del av porteføljen til Statkraft AS.

Temaet i denne artikkelen er den historiske bakgrunnen eller dei historiske føresetnadene for at heimfallsinstituttet kom inn i norsk lovgjeving, og kvifor det fekk den utforminga det fekk. Eit særskilt interessant spørsmål i denne samanhengen er kvifor offentlege kraftanlegg – eller meir presist kraftanlegg i kommunalt eige – ikkje vart omfatta av heimfallsplikta.

Konsesjonslovene

Historisk sett er heimfallsinstituttet uløyseleg knytt til framveksten av dei norske konsesjonslovene. Dette lovverket vart utforma i ein serie lovvedtak mellom 1906 og 1917. Intensjonen med konsesjonslovene var å regulera tilgangen til og utnyttinga av norske naturressursar – skog, bergverk og vassfall.3

Bakgrunnen for at lovene kom til, var at den vestlege verda gjekk inn i ein ny og omfattande industrialiseringsfase i overgangen mellom 1800- og 1900-talet. Denne utviklinga hadde både teknologiske, økonomiske og politiske føresetnader. I eit langstidsperspektiv kan vi slå fast at dette var perioden då dei vestlege maktene for alvor etablerte verdshegemoniet sitt. Den industrielle tilveksten la grunnlaget for ein sjølvforsterkande økonomisk vekst – og med det politisk makt. Ved overgangen til 1900-talet vart landa på den skandinaviske halvøya òg del av denne utviklinga for alvor. Dette hang mellom anna saman med at den industrielle ekspansjonen vart flytta til nye geografiske område. Kapitalen hadde vorte meir mobil og søkte nye område å investera i. På den skandinaviske halvøya var det for det første eit rikt ressursgrunnlag. For det andre fanst det industri her allereie. Tekstilindustrien og den mekaniske verkstadindustrien hadde til dømes vorte bygd opp i både Sverige og Noreg alt frå midten av 1800-talet, og mot slutten av hundreåret vart det bygd opp celluloseindustri. Folk i dei skandinaviske landa hadde òg eit relativt høgt utdanningsnivå, i den forstand at grunnskulesystema var veletablerte, og at analfabetismen på det næraste var utrydda. Vidare var dei skandinaviske landa prega av relativt stabile politiske tilhøve, i alle fall om vi jamfører med andre regionar.4

Ein avgjerande faktor for at Noreg vart trekt inn i den nye industrialiseringsfasen, var dei rike førekomstane av uutnytta vasskraft som fanst i landet. Dette gav rike moglegheiter for å byggja ut kraftkrevjande elektrokjemisk og elektrometallurgisk industri. Desse utsiktene reiste på same tid uro. I Noreg fanst det lite av investeringsvillig kapital som kunne bera fram ei nasjonal basert vasskraft- og industriutbygging. Det måtte difor opnast opp for utanlandske investorar om det skulle verta noko av industriutbygginga, og dette gav opphavet til frykt for at store delar av den nye industrien kunna falla på utanlandske hender. Og dette var ei frykt som var reell nok. Ei oversikt frå 1909 syner at den utanlandske eigedelen i norsk kjemisk industri på det tidspunktet var oppe i 85 prosent.5 I utgangspunktet handla difor konsesjonslovgjevinga om å knyta vilkår til utlendingar som tileigna seg norske naturressursar for å utnytta desse til industrielle føremål. Dette var òg hovudmotivasjonen bak den første konsesjonslovgjevinga som kom, den som i ettertid har vore kjend som «panikklova», frå våren 1906. Denne slo fast at selskap som kjøpte opp norske vassfall for å nytta desse til industrielle føremål, berre skulle ha norske styremedlemmer.6

Den første konsesjonslova sa altså ikkje noko om heimfall. I somme av dei konsesjonane som vart tildelte i tida etter den første lova kom, var det likevel med vilkår om dette. Intensjonen bak slike vilkår var å hindra at vassfalla kunne vera i utanlandsk eige til evig tid. Og her passar det å dvela litt ved årsakene til at ein konstruksjon som heimfallsprinsippet i det heile oppstod. Dette hang saman med at vatnet i norske vassfall var privateigd. Eit slikt prinsipp innebar at den som eigde grunnen der ei elv eller ein foss rann, òg eigde bruksretten til vatnet. Vassdragslova frå 1888 gav høve til ekspropriasjon, og vassdragslova hadde òg med føresegner om at eigarane av vassfall ikkje kunne utnytta det på ein måte som skadde andre eigarar i det same vassdraget, korkje oppstraums og nedstraums. Slik lovgjeving hadde òg andre land, men ved overgangen til 1900-talet vart norsk vatn av enkelte likevel karakterisert som det mest private vatnet i verda. Implikasjonane av vassdragslova var annleis her enn i andre land, og dette hang saman med at vatn var og er ein ressurs med ein særs høg distribusjonsgrad rundt i landet. Vatnet er samla både i bekker, små og store elvar, store vassdrag og i innsjøar, og i store delar av landet rann vatnet gjennom eit så bratt landskap at det var ueigna til transport og tømmerfløyting. Om ein eigde eit vassdrag, trong ein difor stort sett ikkje å frykta at det ville verta lagt restriksjonar på bruken av det.7 Frå 1890-åra – etter kvart som utsiktene til dei store vasskraftutbyggingane tok til å teikna seg – var det ein del framsynte investorar som såg dette, og dei reiste rundt i landet og kjøpte opp vassrettar frå grunneigarane for ein slikk og ingenting, for så etter nokre år å selja dei vidare til industrikapitalistar med enorm forteneste. Ein god illustrasjon er her overdraginga av vassrettane i Tysso-vassdraget i Tyssedal, Hardanger. Her vart ein del av rettane kjøpt opp av bergensingeniøren Nils Henrik Bruun i 1896. Grunneigaren fekk 7000 kroner for handelen. I 1905 selde Bruun rettane han sat på, vidare for 200 000 kroner. På desse ni åra hadde verdien altså auka med 2600 %. Og dei som då sikra seg vassrettane, var Eyde-konsortiet, med Sam Eyde i spissen, men med svensk eigarkapital representert ved Knut og Marcus Wallenberg som allierte.8

Utforminga av heimfallsretten

Kring 1900 var det enkelte i det politiske og polytekniske miljøet som tok til orde for at staten burde kjøpa opp vassrettar, men dette skjedde berre i liten grad. Etter kvart nådde prisane på vassfalla òg slike høgder at staten ikkje hadde råd til å kjøpa i det heile. Det vart difor opplevd som ein reell fare at store delar av den så energirike norske vasskrafta kunne falla på privatkapitalistiske hender, utan at norske styresmakter hadde moglegheit for å innverka på disponeringa av dei. For å sikra samfunnsmessig kontroll over bruken av norske vasskraftressursar måtte det difor gjerast eit omfattande grep, og grepet vart å innføra heimfallsrett. Og det er viktig å understreka at det rådde ei brei politisk semje om at det skulle innførast eit prinsipp om heimfallsrett i ei eller anna form. Prinsippet vart først utmeisla av eit utval sett ned av samlingsregjeringa til Christian Michelsen. Utvalet var leidd av høgsterettsadvokat Johan Bredal, og innstillinga og ein proposisjon som bygde på henne, kom i 1908. Det er grunnlag for å hevda at dei samfunnsøkonomiske motiva fekk ein framskoten plass gjennom innstillinga til Bredal-komiteen og framlegget frå departementet. Tenkinga bak var prega av at landet trong industri, men at ein ikkje måtta verta oppkjøpt av utlandet. Og i det heile var det eit sentralt motiv å hindra skadeverknadene som ei industriell utbygging kunne føra med seg. Av dei ordningane som utvalet føreslo, var mellom anna eit framlegg om at konsesjonærane måtte byggja ut fossefalla innan ei viss tid. Dette var for å motverka at norske fossefall skulle verta spekulasjonsobjekt. Utvalet introduserte òg prinsippet om at konsesjonærane måtte avhenda kraft til kommunane der anlegga låg, det vart føreslått reglar om at utbyggjarane måtte bruka norske arbeidarar og funksjonærar så langt dette var mogleg, og det var med reglar som skulle motverka trustdanningar og kunstig høge kraftprisar. Men prinsippet om heimfallsrett må seiast å ha vore det mest omfattande av dei samfunnsøkonomiske verkemidla: Alle selskap som ikkje hadde norsk styre og minst 2/3 norsk grunnkapital, skulle ved utløpet av konsesjonstida overdra fossane med damanlegg, tunnelar, røyrleidningar og grunn til den norske staten utan vederlag.9

Innstillinga til Bredal-komiteen og proposisjonen som bygde på henne, vart aldri handsama av Stortinget. I staden var det ei Venstre-regjering som skulle utforma hovudprinsippa i norsk konsesjonslovgjeving. Gunnar Knudsen danna den første regjeringa si i 1908, og her var den radikale juristen Johan Castberg justisminister. Knudsen-regjeringa føreslo at prinsippet om heimfallsrett skulle gjelda for alle konsesjonærar, også norske. Dette vart eit stridsemne som delte det politiske miljøet i to leirar. Og det var ein politisk strid med sterke juridiske overtonar. Dei konservative hevda at heimfallsprinsippet i ei slik utforming braut med § 105 i Grunnlova, som regulerte den private eigedomsretten. Og her kunne ein mobilisera juridisk ekspertise. Høgreleiaren på dette tidspunktet var jussprofessoren og høgsterettsdommaren Fredrik Stang, og han sette all prestisjen sin inn på å få konsesjonslova «indenfor grundlovens enemerker», som han formulerte seg i eitt av dei mange innlegga han hadde i ordskiftet i Odelstinget.10

Det er ikkje tvil om at heimfallsretten slik han vart utforma av Knudsen-regjeringa, gjekk på tvers av lovgjevinga som regulerte eigedomsretten av norske vassfall, og prinsippet om privat eigedomsrett til vatn. Heimfallsprinsippet slik det vart utforma no, tilsa at vatnet i vassfall som var på innanlandske hender, skulle tilfalla staten ved slutten av konsesjonstida, sjølv om staten ikkje på noko tidspunkt hadde vore inne som eigar. Dette innvarsla eit nytt prinsipp når det galdt eigedomsretten til vatn, og dette kom klart fram i den proposisjonen som departementet til Johan Castberg hadde ført i pennen:

«Det vand, som rinder over ens grund, kan ikke være gjenstand for eiendomsret i samme forstand som grunden selv, idet vandpartiklerne stadig strømmer videre og avløses av nye. Og den kraft, som utvikles av et vandfald, frembringes ikke av den grund, hvorpaa faldet findes, men beror paa den vandmængde, som strømmer til fra den overfor liggende grund, og skyldes saaledes hele vassdragets nedbørsdistrikt.»1

Når ein først skulle innføra heimfallsplikt for norske selskap, ville det mest logiske vera – ut frå gjeldande lovgjeving og gamal sedvane – at vassrettane fall tilbake til den opphavlege eigaren når konsesjonstida var over, og dette var det òg mange som føreslo. Framlegget frå regjeringa representerte difor ei nytolking av eigedomsprinsippet på dette området, og det var ei tolking der politiske omsyn på sett og vis hadde forrang for juridiske. Eller dei politiske målsetjingane gjorde at jussen vart nytolka, og dette vart gjeldande politikk etter at stortingsfleirtalet slutta seg til framlegget frå regjeringa. Den nye tolkinga av den private eigedomsretten fekk òg autorisasjon av Høgsterett i 1918. Den øvste domstolen i landet skulle då ta stilling til ei sak der ein grunneigar som ønskte å selja fallrettar, kravde kompensasjon for prisfall som følgje av heimfallsretten. Kravet vart avvist av fleirtalet i Høgsterett.12

Utforminga av konsesjonslovene og heimfallsprinsippet frå 1909 innebar difor at hovudfunksjonen ved konsesjonssystemet ikkje var å hindra at norske naturressursar kom på utanlandske hender, slik tilfellet var med den første lovgjevinga frå 1906. I 1909 handla det snarare om å regulera måten naturressursane vart brukte på, og å sikra fellesskapet avkasting av dei. Dette innebar at den private eigedomsretten vart nytolka. På mange vis innebar det òg ei nytolking av tilhøvet mellom statsmakt og samfunn: Industrialiseringa stilte samfunnet overfor nye utfordringar som gjorde at det offentlege måtte ta del i samfunnsutviklinga på nye måtar. Konsesjonslovgjevinga vart slik òg sett som ein reiskap for å fremja allmenne politiske målsetjingar. Lovgjevinga var eit middel til å oppnå det «samfundet ønsker», sa Johan Castberg i ordskiftet i Odelstinget i 1909. Klausulane om arbeidarvern, som no vart gjorde meir omfattande enn i innstillinga til Bredal-komiteen, skulle sikra den sosiale velferda til arbeidarklassen. På same tid skulle heile samfunnet sikrast eit vern mot skadelege følgjer av privatkapitalen. I tillegg til reglane om konsesjonskraft til kommunane var det til dømes med reglar som skulle verna kommunane mot negative følgjer av industriutviklinga. I Castbergs tolking stridde kapitalismen sin natur mot politisk og demokratisk kontroll over industrialiseringa. Industrialiseringa måtte difor vera eit offentleg ærend: «Det kan tænkes, at disse vandfald ensidig udnyttes paa en maade, som gjør, at samfundet i sin helhet ikke faar den nytte af denne kraft, som med rette kan kræves.»13

I 1917 fekk konsesjonslovgjevinga ei endeleg utforming, i det som har vore kjent som industrikonsesjonslova. Dei ulike konsesjonsvilkåra som hadde kome inn i lova i 1909, vart ytterlegare tilstramma, og motivasjonen bak lovgjevinga tok no enda sterkare farge av ønsket om å regulera farten i den industriell utviklinga. I premissane til den nye lovgjevinga heitte det mellom anna: «Samfundet maa faa tid til litt efter litt at opta det nye. De mange nye fabrikscenter maa faa tid til at komme i ro og lære at styre og utvikle sine kommunale og private forhold.»14 Noko av bakgrunnen her var nok den sterke industrielle veksten som følgje av verdskrigen, som førte med seg ein sterkt veksande og meir klassemedviten industriarbeidarklasse. Lova markerte òg ei tilstramming når det galdt heimfallsinstituttet. Konsesjonstida vart sett til inntil 50, høgst 60 år før heimfall. Men staten tileigna seg på same tid rett til å løysa inn anlegga etter 35 år. Og konsesjonslovgjevinga og med det heimfallsretten vart gjort gjeldande òg for privatpersonar, ikkje berre selskap. Etter kvart hadde dei private oppkjøpa av vassrettar fått store dimensjonar, og privat oppkjøp var ein måte å omgå konsesjonslovgjevinga på som no altså vart stengd.15

Offentlege kraftanlegg til evig tid

Offentlege kraftanlegg vart haldne utanom konsesjonsplikt og heimfallsplikt. Det er fleire årsaker til dette. Konsesjonssystemet vart forma under inntrykk av nasjonaldemokratiske og sosialliberale idéstraumar, med partiet Venstre som fremste faneberar. Det venstrekapitalistiske systemet var kjenneteikna ved eit kompromiss mellom «markedslogisk effektivitet og etisk-demokratisk rettferdighet», skriv til dømes Rune Slagstad.16 Dei offentlege institusjonane vart tildelte ei ny rolle i utviklinga av industrikapitalismen, både den nye sosiallovgjevinga som kom til frå 1890-åra og frametter, og konsesjonssystemet var utslag av dette.

Utforminga av konsesjonssystemet og heimfallsinstituttet må òg sjåast i samanheng med eit ønske om å prioritera det allmenne kraftbehovet. Industrikraftsystemet vart, meir eller mindre, bygd ut parallelt med den allmenne kraftforsyninga. I utbygginga av den allmenne kraftforsyninga til hushald, småindustri og næringslivet elles var kommunane dei tunge aktørane. Under den første verdskrigen vart denne utbygginga kraftig forsert som følgje av auka skatteinntekter. Utforminga av konsesjonssystemet representerte slik òg ein tanke om å gje kraftutbygging i offentleg regi ein førerang for privat. Slik sett var utforminga – og skjerpinga – av heimfallsinstituttet i 1917 uttrykk for eit motiv om å styrkja staten som aktør innanfor kraftsektoren. Og denne politikken hadde sterke fordelingsmessige aspekt ved seg.17

Utforminga av heimfallsinstituttet innebar såleis eit ønske om å halda oppe og å styrkja dei offentlege institusjonane som aktørar på kraftområdet. Dette kan òg sjåast på bakgrunn i meir allmenne idear i tida. Ei idéretning som prega fleire vestlege land i denne perioden, var den såkalla georgismen, etter den amerikanske samfunnstenkjaren Henry George (1839–97). George hevda at all grunneigedom eigentleg tilhøyrde fellesskapet. Samfunnet hadde difor rett til å få del i det overskotet som bruken av eigedomen førte med seg, men òg i siste instans å overta han. Johan Castberg var sjølv sterkt inspirert av tankane til Henry George.18 Men det var også andre både i det politiske miljøet og i samfunnslivet elles som let seg inspirera av georgismen, og dette dannar òg noko av bakgrunnen for kvifor det var legitimt å ikkje skilja mellom utanlandsk og innanlandsk kapital i utforminga av heimfallsinstituttet.

I enkelte framstillingar om framveksten av det norske konsesjonssystemet har det vorte hevda at dei var uttrykk for sterke antiindustrielle straumdrag i det norske samfunnet. Ut frå dette perspektivet var Venstres stortingsbønder eksponentar for slike straumdrag. Gjennom den sterke posisjonen denne grupperinga hadde, lukkast det for dei å sikra ei streng konsesjonslovgjeving. Utforminga av heimfallsretten og sidestillinga av utanlandske og innanlandske konsesjonærar er i dette perspektivet først og fremst motivert ut frå eit ønske om at Noreg òg i framtida skulle vera tufta på bondesamfunnet.19 Det er all mogleg grunn til å vera kritisk til ei slik einsidig vektlegging av den rolla dei antiindustrielle straumdraga spelte i utforminga av konsesjonslovene. I odelstingsordskiftet om konsesjonslovene i 1909 – som for all ettertid vil verta ståande som det store og epokegjerande politiske ordskiftet om det norske konsesjonssystemet – finst det knapt spor av antiindustrielle haldningar i det heile.20 I den grad konsesjonsordskiftet reflekterte industrialiseringsskepsis, var det først og fremst ein skepsis mot ei for einsidig utbygging av storindustri og trust- og monopoldanningar innanfor kraftområdet. I tillegg var det ein skepsis mot at den industrielle utviklinga skulle gå for raskt føre seg, og at samfunnet ikkje fekk omstilla seg til å handtera dette. Når det kom til stykket, ønskte stort sett eit samla politisk miljø ei vasskraftbasert industriell utvikling velkomen.21

Frykta for monopolisering og store trustdanningar er det nærliggjande å sjå i samanheng med dei føringane som låg for industriell modernisering i Noreg i denne fasen. Heilt sentrale innslag i den teknisk-økonomiske moderniseringa av det norske samfunnet var ramma inn av sterke politiske normer.22 Den økonomiske og sosiale eliten hadde ikkje nokon privilegert posisjon i det politiske systemet, slik dei hadde i mange andre land i form av tokammersystem, til dømes. Vidare hadde landdistrikta ein sterk representasjon. Slike særdrag var ein refleks av ein desentralisert samfunnsstruktur. Norsk næringsliv var småskalig og desentralisert. Før den vasskraftbaserte elektrokjemiske og elektrometallurgiske storindustrielle utviklinga sette inn etter 1900, fanst det lite av større industriverksemder i landet utanom i byane. Og mykje av norsk industri og det norske næringslivet i det heile var organisert i mindre familieverksemder, og det fanst lite av store kapitalopphopingar. Rundt i landet vart dei lokalpolitiske institusjonane difor eit sentralt hjelpemiddel for å fremja økonomisk modernisering. I mange lokalsamfunn tok til dømes kommunestyra initiativet til å få skipa sparebankar, og desse levde i ein slags symbiose med lokalpolitiske styresmakter. Sparebankane vart ei kredittkjelde både for private næringsinvesteringar og for å løysa offentlege oppgåver. Ikkje minst var dei viktige for å byggja opp eit nytt kommunikasjonssystem. Det var òg sparebankane og kommunestyra som i fellesskap bar fram den lokale elektrisitetsutbygginga rundt omkring. Og som sparebankane og andre økonomiske institusjonar i lokalsamfunna vart elektrisitetsverka organiserte som samyrkeføretak med kommunane som dei største eigarane. Dei politisk-demokratiske normene som ramma inn norsk kapitalisme i denne fasen, la òg rammer for den politikken det var mogleg å få gjennomslag for i Stortinget. Dette er viktig for å skjøna kvifor dei offentlege institusjonane vart tillagde ei slik rolle som dei gjorde i utforminga av konsesjonssystemet, og ikkje minst er det viktig for å skjøna kvifor interessene til kommunane vart hegna om i ein slik grad som dei gjorde. Kommunane hadde ein sterk posisjon i det moderniseringspolitiske ordskiftet i denne fasen, og i konsesjonslovene gav dette seg utslag ved at kommunane på lik line med staten skulle ha skatteinntekter frå konsesjonærane. Konsesjonærane plikta òg å stå for ei rad sosiale tiltak i kommunane der kraftanlegga låg, gjennom bustadbygging, forsamlingslokale, teknisk regulering osb. Særskilt viktig for kommunane var det at utbyggjarane plikta å avhenda ei viss mengd av krafta som vart produsert, til allment bruk i lokalsamfunna.23

I utforminga av det norske konsesjonssystemet var den industrielle eliten såleis tvinga til å forholda seg til eit politisk system der andre enn dei sjølve hadde hegemoniet. Og dette kunne følast frustrerande. Sam Eyde – den mest prominente industrigründeren i Noreg ved starten av 1900-talet – skriv til dømes i sjølvbiografien sin om engasjementet i det politiske miljøet i vasskraftspørsmålet etter 1906 at det

«vil … til enhver tid være vanskelig for en politiker å ta stilling til en affære av denne art. En stortingsmann … som ikke tilfeldigvis er en betydelig forretningsmann, vil vanskelig kunne overskue alle sider ved en sak av slike dimensjoner.»24

Avslutning

I dag står vi overfor ein situasjon der heimfallsplikta har vorte aktivisert overfor ei rad kraftanlegg. Dette reiser spørsmål kring den rolla staten har på feltet, og tilhøvet mellom dei intensjonane som i si tid låg til grunn for heimfallsinstituttet og måten staten no forvaltar norske kraftressursar på. Her skal det ikkje dvelast meir ved slike spørsmål enn å seia at oppfatningane av kva samfunnsnytte er, har endra seg kraftig sett i høve til perioden då konsesjonslovgjevinga vart utarbeidd. Men på ei anna side er det eit relevant spørsmål i kva grad konsesjonslovgjevinga har vorte etterlevd i hundreårsperioden som har gått sidan ho kom til. Konsesjonssystemet har vore eitt av dei viktigaste kraft- og industripolitiske verkemidla for norske styresmakter heilt sidan 1906. Trass i det mange trur – at konsesjonssystemet har vore ein hemsko på industrialiseringa – er det ei rad døme på at det har vorte brukt som eit middel til å fremja kraft- og industriproduksjon. Og det er fleire døme på industriselskap som ved å dyrka relasjonane sine til staten har oppnådd særs gunstige konsesjonsvilkår eller kraftleigevilkår. Men det er òg fleire døme på det motsette.25 Sjølve praktiseringa av konsesjonslovene manglar vi likevel systematisk kunnskap om. Vi veit lite om det er systematiske skeivheiter i praktiseringa overfor ulike typar industriselskap, og vi saknar systematisk kunnskap om kva konsesjonsvilkåra har hatt å seia for kraftselskap, industri og lokalsamfunna som hyser slikt. Her ligg det oppslag til ei rad forskingsprosjekt i åra som kjem.

Noter

  • 1. Sjå Thue, Lars (2003): For egen kraft – Kraftkommunene og det norske kraftregimet 1887–2003, Oslo, Abstrakt forlag: 77 ff., Mjeldheim, Leiv (2006): Den gylne mellomvegen – Tema frå Venstres historie 1905–1940, Bergen Vigmostad & Bjørke: 83 ff.
  • 2. NOU 2004: 26: Hjemfall: 59 ff.
  • 3. Thue, Lars (2003): For egen kraft – Kraftkommunene og det norske kraftregimet 1887–2003, Oslo, Abstrakt forlag: 40 ff.
  • 4. Landes, David S. (1998): The Wealth and Poverty of Nations – Why Some Are so Rich and Some are so Poor, London: Little, Brown and Company: 186 ff., 248–49, jf. Pollard, Sidney 1981: Peaceful Conquest – The Industrialization of Europe 1760–1970, Oxford University Press, Oxford: 232 ff.
  • 5. Kjeldstadli, Knut (1994): Et splittet samfunn, Aschehougs Norgeshistorie, Oslo: Aschehoug: 39, jf. Angell, Svein Ivar (2002): Den svenske modellen og det norske systemet – Tilhøvet mellom modernisering og identitetsdanning i Sverige og Noreg ved overgangen til det 20. hundreåret, Oslo: Det Norske Samlaget: 31 ff.
  • 6. Nordby, Trond 1983: Venstre og samlingspolitikken – En studie i partioppløsning og gjenreisning, Oslo: Novus Forlag: 379 ff.
  • 7. Sjå Falkanger, Thor og Haagesen, Kjell (red.) (2002): Vassdrags- og energirett, Oslo: Universitetsforlaget: 36 ff., Jakobsson, Eva (1992): Norsk och svensk vattenkraftutbygnad. En komparativ studie, Polhem – Tidskrift för teknikhistoria, Göteborg, Chalmers Tekniska Högskola. Kontrasten mellom Noreg og England er interessant her. Britisk vassdragslovgjeving bygde som den norske på strandeigarprinsippet, men det vart lagt mykje større restriksjonar på dei som eigde vassrettane, sidan det som oftast var særs mange eigarar i det same vassdraget. Sjå Getzler, Johsua (2004): A History of Water Rigts at Common Law, Oxford: Oxford University Press: 268 ff.
  • 8. Angell, Svein Ivar (2006): Aktieselskabet Tyssefaldene og konsesjonsspørsmålet, i Gravdal, Jan og Våde, Vidar (red.), Tyssefaldene – Krafttak i 100 år 1906–2006; Tyssedal: Nord 4 Bokverksted: 186. Opplysningar om overdragingssummane ligg i arkivet til Norsk Vasskraft- og Industristadmuseum, Tyssedal
  • 9. Innhaldet i innstillinga til Bredal-komiteen er det m.a. gjort greie for i Ot.prp. nr. 1, 1909, Angaaende utfærdigelse av lov om erhvervelse av almindelig fast eiendom, vandfald og bergverk m.v., Stortingsforhandlinger 3d, 1909, jf. Kaartvedt, Alf: Drømmen om borgerlig samling 1884–1918, Høyres historie, Oslo: Cappelen: 280–81
  • 10. Stortingsforhandlinger 8A 1909: 747, 1096
  • 11. Ot.prp. nr. 1, 1909, Angaaende utfærdigelse av lov om erhvervelse av almindelig fast eiendom, vandfald og bergverk m.v., Stortingsforhandlinger 3d: 46
  • 12. Sandmo, Erling 2005: Siste ord – Høyesterett i norsk historie 1814–1965, Bind II, 1905–1965, Oslo, Cappelen: 131 ff.
  • 13. Stortingsforhandlinger 3d, 1909: 697 ff., jf. Angell, Svein Ivar (2002): Den svenske modellen og det norske systemet – Tilhøvet mellom modernisering og identitetsdanning i Sverige og Norge ved overgangen til det 20. hundreåret, Oslo: Det Norske Samlaget: 290–91
  • 14. Mjeldheim, Leiv (2006): Den gylne mellomvegen – Tema frå Venstres historie 1905–1940, Bergen Vigmostad & Bjørke: 102
  • 15. Mjeldheim, Leiv (2006): Den gylne mellomvegen – Tema frå Venstres historie 1905–1940, Bergen Vigmostad & Bjørke: 99 ff.
  • 16. Slagstad, Rune (1998): De nasjonale strateger, Oslo: Pax Forlag: 134
  • 17. Mjeldheim, Leiv (2006): Den gylne mellomvegen – Tema frå Venstres historie 1905–1940, Bergen Vigmostad & Bjørke: 103–04
  • 18. Thue, Lars 2003: For egen kraft – Kraftkommunene og det norske kraftregimet 1887–2003, Oslo: Abstrakt forlag: 47 ff.
  • 19. Nordby, Trond (1983): Venstre og samlingspolitikken – En studie i partioppløsning og gjenreisning, Oslo: Novus Forlag: 402
  • 20. Stortingsforhandlinger, 8A, 1909: 653–1774, jf. Angell, Svein Ivar (2002): Den svenske modellen og det norske systemet – Tilhøvet mellom modernisering og identitetsdanning i Sverige og Norge ved overgangen til det 20. hundreåret, Oslo: Det Norske Samlaget: 294–95
  • 21. Angell, Svein Ivar (2002): Den svenske modellen og det norske systemet – Tilhøvet mellom modernisering og identitetsdanning i Sverige og Norge ved overgangen til det 20. hundreåret, Oslo: Det Norske Samlaget: 267 ff.
  • 22. Resonnementa i dette avsnittet byggjer på Angell, Svein Ivar (2002): Den svenske modellen og det norske systemet – Tilhøvet mellom modernisering og identitetsdanning i Sverige og Norge ved overgangen til det 20. hundreåret, Oslo: Det Norske Samlaget
  • 23. Jf. Thue, Lars (2003): For egen kraft – Kraftkommunene og det norske kraftregimet 1887–2003, Oslo: Abstrakt forlag
  • 24. Eyde, Sam (1956): Mitt liv og mitt livsverk, Oslo: Eide: 282
  • 25. Angell, Svein Ivar (2006): Aktieselskabet Tyssefaldene og konsesjonsspørsmålet, i Gravdal, Jan og Våde, Vidar (red.), Tyssefaldene – Krafttak i 100 år 1906–2006; Tyssedal: Nord 4 Bokverksted: 224 ff. Norsk Hydro står i ei særstilling mellom dei kraft- og industriselskapa som har evna å oppnå gode vilkår. Sjå Lie, Einar (2005): Oljerikdommer og internasjonal ekspansjon – Hydro 1977–2005, Hydros historie, Oslo: Pax Forlag

© Econas Informasjonsservice AS, Rosenkrantz' gate 22 Postboks 1869 Vika N-0124 OSLO
E-post: post@econa.no.  Telefon: 22 82 80 00.  Org. nr 937 747 187. ISSN 1500-0788.

RSS